Jak właściwie "działają" hànzì?

W poście o japońskich kanji wytłumaczyłem pobieżnie podstawy tego pisma:
https://www.fcbarca.com/la-rambla/dyskusja-8715635#comment-8715635

Dzisiaj chcę się skupić na tym, jakie zasady nimi rządzą i obalić kilka związanych z nimi mitów.

W tym celu zajmiemy się ich zapisem, budową oraz relacją między znakiem a słowem.

Zaczynamy od zapisu. Wbrew pozorom nie wystarczy odwzorować wizualnie znak, żeby jego zapis został uznany za poprawny. Każdy znak składa się ze ściśle określonej liczby kresek, z których każda musi być zapisana w odpowiedniej kolejności i w odpowiedni sposób.

Istnieje 12 różnych rodzajów kresek, każdy z własną nazwą i kierunkiem pisania. 8 najczęściej występujących z nich znajdziemy w znaku 永|yǒng* (wieczność):

https://en.wikipedia.org/wiki/Eight_Principles_of_Yong#/media/File:8_strokes_of_%E6%B0%B8-zh.svg

Z tego powodu 永 jest niesamowicie popularny wśród adeptów kaligrafii.

Spójrzmy na kolejność zapisu w znaku 贏/赢|yíng (zwyciężyć):

Wszystko to wygląda niesamowicie skomplikowanie, ale na szczęście istnieje zestaw reguł, które określają, w jakiej kolejności wszystko zapisywać. Nauka kolejności jest ważną częścią procesu nauki znaków.

A czy możliwe jest zrozumienie lub wymówienie znaków, które widzimy po raz pierwszy? Większość znaków to złożenia semantyczno-fonetyczne lub semantyczno-semantyczne, przy czym te pierwsze są zdecydowanie bardziej powszechne. Jeśli tylko znamy znaczenie części semantycznej znaku, to możemy często w miarę dobrze oszacować jego znaczenie. Jeśli dodatkowo znamy wymowę części fonetycznej, to możemy spróbować je wypowiedzieć. Spójrzmy na chińskie nazwy drzew:
松|sōng – sosna, 梅|méi – śliwka, 柳|liǔ – wierzba,橡|xiàng – dąb, 樺|huà – brzoza

Każdy z tych znaków zawiera w sobie klucz 木|mù oznaczajacy drzewo. Reszta znaku nadaje mu tylko wymowę, a nie znaczenie (np. 每|měi oznacza "każdy", ale wymowa jest bardzo podobna do 梅|méi). Jeśli zatem napotkamy kolejny znak zawierający 木, to możemy zgadywać, że to jakiś gatunek drzewa.** Nie będziemy wprawdzie w stanie stwierdzić, o jakie drzewo dokładnie chodzi, ale często już to nam wystarczy.

Istnieje wiele innych kluczy, na przykład 扌(skrócona forma 手|shǒu oznaczającego "dłoń") 口|kǒu (usta) czy 氵(skrócona forma 水|shuǐ oznaczającego "woda"). Kilka przykładów złożeń semantyczno fonetycznych:

扌(dłoń):
提| tí – trzymać, 投|tóu - rzucać, 指|zhǐ – palec, 打|dǎ - uderzać, 推|tuī – pchać, 拉| lā - ciągnąć

口 (usta):
唱|chàng – śpiewać, 喉嚨/咙喉|hóulóng – gardło, 叫|jiào – wołać, 喝|hē – pić

氵(woda):
海|hǎi – morze, 灣/湾| wān - zatoka, 港|gǎng – port, 深| shēn – głęboki, 源| yuán – źródło

Wszystko to sprawia, że nauka znaków nie jest aż tak trudna, jak się może wydawać (choć na pewno nie jest łatwa). Wystarczy się nauczyć, bagatela, kilkuset podstawowych znaków, większość pozostałych to jakaś ich kombinacja. Na przykład znając 木 i 每, dwa słowa z poziomu początkującego, umiemy de facto zapisać 梅 – nie musimy się niczego dodatkowo uczyć, wystarczy je połączyć. Niestety wiele osób uczących się mandaryńskiego lub japońskiego próbuje po prostu wkuwać znaki na pamięć lub, co gorsza, zupełnie je olewa.

Na koniec kwestia wymowy. W języku chińskim każdy znak wymawiany jest jako jedna sylaba, niezależnie od tego jak skomplikowanie wygląda. Jeśli słyszymy trzy sylaby, to możemy mieć pewność, że do zapisu niezbędne są trzy znaki.

Czy konkretnej wymowie/sylabie może być przypisany więcej niż jeden znak?

Tak, w chińskim istnieje wiele homonimów. Na przykład zarówno 紅 (czerwony) i 虹 (tęcza) są wymawiane hóng (zauważcie, że ona dzielą ten sam element fonetyczny 工|gōng).

Czy każdy znak ma tylko jedną możliwą wymowę?

Generalnie tak. Istnieje tylko niewiele znaków, które regularnie są wymawiane na różne sposoby. Czasem zmienia się tylko ton (na przykład 要 jest zazwyczaj wymawiane yào, ale w słowie 要求|yāoqiú (żądać, wymagać) wymawiane jest yāo. Istnieją też znaki, gdzie zmienia się sama sylaba. Na przykład 還 jest wymawiane huán lub hái, zależnie od znaczenia. Choć wiele innych znaków też ma teoretycznie kilka wariantów wymowy, to większość praktycznie zawsze jest wymawiana tak samo. Na przykład 喝 praktycznie zawsze oznacza pić i jest wymawiane hē. Teoretycznie może jednak być użyte w znaczeniu krzyczeć i jest wtedy wymawiane hè. Słowa/znaki, które zapisywane są identycznie, ale ich znaczenie i wymowa różnią się, nazywamy homografami. Co ciekawe, homografy występują również w językach posługujących się alfabetem łacińskim. Przykładem jest angielskie suspect, które zależnie od tego, na którą sylabę położymy akcent, staje się czasownikiem (podejrzewać) lub rzeczownikiem (podejrzany). Analogicznie niemieckie umfahren może oznaczać "przejechać kogoś" lub "wozić kogoś".

Czy każdy znak to jedno słowo?

Generalnie nie. Wiele spośród najczęściej słów jest rzeczywiście jednoznakowych (我| wǒ - ja, 你|nǐ – ty, 有|yǒu – mieć/istnieć, 吃 – jeść). Nie jest to jednak reguła. Choć praktycznie każdy znak coś oznacza, to większość słów składa się z co najmniej dwóch znaków. Na przykład "samolot" to 飛機/飞机|fēijī (latać+maszyna). Warto jednak zaznaczyć, że określenie co jest słowem w języku chińskim, jest skomplikowane. W języku chińskim nie ma przerw między wyrazami. Jeśli przetłumaczyć 飛機/飞机 na polski, to otrzymamy "maszyna latająca", co po polsku byłoby wyrażeniem składającym się z dwóch słów. Weźmy jednak na przykład polskie "krzesło elektryczne". Wyrażenie to ma znaczenie, którego nie jesteśmy w stanie wyrazić jednym wyrazem. Choć składa się z dwóch słów, to w słowniku znajdziemy je jako całość. Z tego powodu sensowe wydaje się traktowanie takich złożeń w języku chińskim jako pojedyńczych słów.

Co ciekawe, współczesny mandaryński "preferuje" słowa dwusylabowe***. Co mam na myśli? Wiele słów składa się z dwóch znaków, gdzie teoretycznie wystarczyłby jeden. Na przykład 瓶| píng znaczy po chińsku butelka, ale chińskie słowo na butelkę to 瓶子|píngzi. W tym przypadku 子|zi nic nie oznacza. Jeśli 瓶 jest łączone z innym znakiem, to 子 już się nie pojawia. Na przykład 水瓶|shuǐpíng (butelka na wodę, czyli "bidon") zamiast 水瓶子czy 花瓶|huāpíng (butelka na kwiaty, czyli "wazon") zamiast 花瓶子. Podobnie maszyna to 機器/机器|jīqì (znaki oznaczają odpowiednio "maszyna" i "narzędzie"), ale we wspomnianym słowie "samolot" 器 zostaje "odcięte", żeby zachować dwusylabowość. Jeśli wrócicie do mojego posta o chińskich i japońskich nazwach geograficznych, to zauważycie, że praktycznie każda z nich również składa się z dwóch sylab****:

https://www.fcbarca.com/la-rambla/dyskusja-8732491#comment-8732491

Wiem, że dzisiejszy post jest trochę chaotyczny. Nie chciałem wchodzić w zbyt wiele szczegółów, ale to o czym dzisiaj napisałem przyda nam się w przyszłości.

* Chińska wymowa
** Oczywiście istnieje sporo znaków, które zawierają ten klucz, ale nie są nazwami drzew. Część z nich jest dość bezpośrednio powiązana z drzewami (林|lín – las, 板|bǎn – deska), inne nie (機/机|jī – maszyna, 校|xiào – szkoła). Jednak polegając na kontekście, często można się domyślić, o co mniej więcej chodzi.
*** W starochińskim każdy znak rzeczywiście oznaczał jedno słowo
**** Wyjątkiem jest Hokkaido. Jednak oryginalnie nazwą były tylko pierwsze dwa znaki, trzeci to po prostu jednostka administracyjna. Podobnie 北京市||Běijīngshì to miasto Pekin, a 湖北省|Húběishěng to prowincja Hubei.

Link do wczorajszego posta o japońskich nazwach dni tygodnia:
https://www.fcbarca.com/la-rambla/dyskusja-8737995#comment-8737995